نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

• مهدی غلام پور

بخش علوم سیاسی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران

چکیده

1.مقدمه
در عصر ژئوپلیتیک نوین، رقابت بر سر کریدورهای ترانزیتی و زیرساخت‌های اتصال‌پذیری به یکی از میدان‌های اصلی بازتوزیع قدرت در نظام بین‌الملل تبدیل شده است . موقعیت جغرافیایی ایران به‌عنوان حلقه اتصال میان خلیج‌فارس، آسیای مرکزی، قفقاز و شبه‌قاره هند، ظرفیت بالقوه تبدیل‌شدن به کانون اتصال‌گرایی منطقه‌ای را فراهم کرده، اما شکل‌گیری و تشدید کریدورهای جایگزین در محیط پیرامونی، این ظرفیت را با چالش‌های ساختاری مواجه ساخته است . پرسش اصلی پژوهش این است: چگونه غلبه منطق امنیتی در سیاست خارجی ایران، موقعیت ژئوپلیتیک کشور را در رقابت کریدورهای پیرامونی تحت‌تأثیر قرار می‌دهد؟ فرضیه پژوهش بر این ادعا استوار است که رقابت کریدوری در محیط پیرامونی (متغیر مستقل) از طریق غلبه منطق امنیتی بر منطق ژئواکونومیک در پنج سطح تصمیم‌گیری، بودجه‌ای، بانکی، گمرکی و ادراک ریسک (متغیر میانجی)، موقعیت واقعی‌شده ایران در شبکه کریدوری پیرامونی (متغیر وابسته) را تضعیف کرده است .

2.روش
این پژوهش با روش کیفی و رویکرد ردیابی فرایند و در چارچوب نظری ژئوپلیتیک نوین انجام شده است. داده‌ها از طریق مطالعه اسنادی گردآوری و در دو مرحله کدگذاری باز و محوری تحلیل شده‌اند. بازه زمانی منابع عمدتاً سال‌های ۲۰۰۳ تا ۲۰۲۶ را با تمرکز بر دوره پس از ۲۰۱۳ پوشش می‌دهد. واحد تحلیل گزاره بوده و برای استنتاج علّی از توالی محرک بیرونی، واکنش سیاست خارجی و پیامد قابل‌سنجش بر جایگاه کریدوری استفاده شده است .

3.بحث
ژئوپلیتیک ایران در قرن بیست‌ویکم محصول تعامل عوامل امنیتی پیرامونی، برنامه هسته‌ای، پویایی‌های داخلی و تغییرات نظم منطقه‌ای-جهانی است. این عوامل زمینه‌ساز شکل‌گیری مؤلفه‌هایی چون بازدارندگی نامتقارن، گسترش محور مقاومت، تحریم‌ها، سیاست نگاه به شرق و اهمیت تنگه هرمز شده‌اند که وزن نسبی منطق امنیتی را بازتاب می‌دهند. کریدورهای پیرامونی در سه سطح عمل می‌کنند: در سطح ساختاری، ابتکار کمربند و جاده و کریدور هند-خاورمیانه-اروپا الگوهای اتصال بین‌قاره‌ای را بازتعریف می‌کنند؛ در سطح شبکه‌ای، کریدور شمال-جنوب و کریدور میانی رقابت مسیرهای جایگزین را تشدید کرده‌اند؛ و در سطح منطقه‌ای، جاده توسعه عراق درصدد جذب بخشی از ظرفیت ترانزیتی منطقه است. مقایسه شاخص‌های کمّی نشان می‌دهد فشار عملیاتی اصلی بر موقعیت کنونی ایران از سوی کریدور میانی وارد می‌شود و سطح روابط بانکی-مالی بیشترین وزن را در تضعیف جایگاه کریدوری کشور داشته است .

4.نتیجه گیری
یافته‌ها رابطه سه‌متغیره پژوهش را تأیید می‌کند . سطح شبکه‌ای برای فهم وضعیت کنونی ایران تعیین‌کننده‌تر است و سطح بانکی-مالی بیشترین اثر مستقیم را نشان می‌دهد. تحقق موقعیت بالقوه ایران نیازمند تکمیل زیرساخت‌های کلیدی کریدور شمال-جنوب، کاهش اثر محدودیت‌های بانکی بر ترانزیت و بازتعریف تدریجی تعادل میان ملاحظات امنیتی و الزامات ژئواکونومیک است. بدون این بازتنظیم، رقابت‌های پیرامونی می‌توانند ایران را از کانون بالقوه به حاشیه نسبی سوق دهند .

کلیدواژه‌ها

• امنیتی‌شدن
• اتصال‌پذیری
• رقابت کریدوری
• ژئوپلیتیک نوین
• ژئواکونومی

موضوعات

• سایر موضوع های مرتبط

عنوان مقاله [English]

Corridor Competitions in Iran’s Peripheral Environment: The Securitization of Foreign Policy as a Mediating Variable in the Era of New Geopolitics

نویسنده [English]

• Mehdi Gholampour

Department of Political Science, Faculty of Law and Political Science, Shiraz University, Shiraz, Iran

چکیده [English]

1.Introduction

In the era of new geopolitics, competition over transit corridors and connectivity infrastructure has become one of the principal arenas of power redistribution in the international system. Iran’s geographical position as a connecting link between the Persian Gulf, Central Asia, the Caucasus, and the Indian subcontinent has long provided the potential to serve as a regional connectivity hub. However, the formation and intensification of alternative corridors in its peripheral environment have confronted this potential with structural challenges. The central research question is: How does the dominance of the security logic in Iran’s foreign policy affect the country’s geopolitical position in the competition among surrounding corridors? The research hypothesis posits that corridor competition in the peripheral environment (independent variable), operating through the dominance of the security logic over the geoeconomic logic across five levels—decision-making, budgetary allocation, banking and finance, border and customs governance, and external actors’ risk perception (mediating variable)—has weakened Iran’s realized position within the regional corridor network (dependent variable).

2. Method

This study employs a qualitative method and a process-tracing approach within the theoretical framework of new geopolitics. Data were collected through documentary research and analyzed in two stages of open and axial coding. The temporal scope of the sources primarily covers the period from 2003 to 2026, with particular emphasis on the years following 2013. The unit of analysis is the proposition, and causal inference is drawn by examining the sequence of external stimulus, observable foreign policy response, and measurable consequence for Iran’s corridor position.

3. Discussion

Iran’s geopolitics in the twenty-first century is the product of the dynamic interaction among peripheral security developments, the nuclear program, domestic political-economic dynamics, and changes in the regional and global order. These factors have given rise to components such as asymmetric deterrence, the expansion of the Axis of Resistance, sanctions, the Look East policy, and the strategic significance of the Strait of Hormuz, all of which reflect the relative weight of the security logic. Peripheral corridors operate at three levels: at the structural level, China’s Belt and Road Initiative and the India–Middle East–Europe Corridor redefine intercontinental connectivity patterns; at the network level, the International North–South Transport Corridor and the Middle Corridor intensify competition among alternative routes; and at the regional level, Iraq’s Development Road seeks to capture a share of the region’s transit capacity. Quantitative comparison indicates that the primary operational pressure on Iran’s current position is exerted by the Middle Corridor, while the banking and financial level carries the greatest weight in weakening the country’s corridor standing.

4. Conclusion

The findings confirm the three-variable relationship proposed in the study. The network level is the most decisive for understanding Iran’s present situation, and the banking-financial level exhibits the most direct and measurable effect. Realizing Iran’s potential position requires the completion of key infrastructure on the North–South Corridor, a reduction in the impact of banking and financial constraints on transit, and a gradual rebalancing of security considerations and geoeconomic imperatives. Without such a strategic readjustment, peripheral corridor competitions may shift Iran from a potential hub to a relative periphery.

کلیدواژه‌ها [English]

• Securitization
• Connectivity
• Corridor Competition
• New Geopolitics
• Geoeconomics