بیانیه اصول اخلاقی نشر و جلوگیری از سوءرفتار علمی پژوهشنامه نظم‌های منطقه‌ای آسیا
پژوهشنامه نظم‌های منطقه‌ای آسیا نشریه‌ای علمی–پژوهشی و داوری‌شده است که توسط دانشگاه شیراز منتشر می‌شود. این مجله متعهد است بالاترین استانداردهای اخلاق نشر را رعایت کرده و از رویه‌ها و راهنماهای نهادهای معتبر بین‌المللی، از جمله کمیته اخلاق نشر (COPE)، پیروی کند.
کلیه مقالات ارسالی به مجله تحت فرآیند داوری همتای دوسوکور (double-blind) ارزیابی می‌شوند؛ به این معنا که هویت نویسندگان برای داوران و هویت داوران برای نویسندگان ناشناس باقی می‌ماند.
این بیانیه، مسئولیت‌ها و انتظارات اخلاقی سردبیر، اعضای هیئت تحریریه، داوران، نویسندگان و ناشر را تبیین می‌کند. همه طرف‌های درگیر در فرآیند نشر موظف به رعایت این اصول هستند.
۱. اصول کلی
- همه مقالات بر اساس شایستگی علمی، اصالت، شفافیت و ارتباط با اهداف و حوزه مجله ارزیابی می‌شوند.
- تصمیم‌های تحریریه بدون هرگونه تبعیض بر مبنای نژاد، جنسیت، گرایش جنسی، ملیت، وابستگی سازمانی، باورهای دینی یا گرایش‌های سیاسی نویسندگان اتخاذ می‌شود.
- مجله با هرگونه سوءرفتار پژوهشی و انتشاراتی، از جمله موارد زیر، به‌طور جدی مخالفت می‌کند:
- سرقت علمی و خودسرقتی؛
- جعل و دست‌کاری داده‌ها و نتایج، از جمله دست‌کاری غیرمجاز تصاویر؛
- انتشار مکرر یا «سلا‌می» (تقسیم غیرمنطقی یک پژوهش به چند مقاله مشابه)؛
- دست‌کاری استنادات (citation manipulation).
چنین رفتارهایی غیراخلاقی و غیرقابل قبول است و می‌تواند منجر به رد، اصلاح یا ابطال مقاله شود.
۲. مسئولیت‌های سردبیر و هیئت تحریریه
۲–۱. تصمیم‌گیری درباره انتشار
- سردبیر مسئولیت نهایی تصمیم‌گیری درباره پذیرش، اصلاح یا رد مقالات را بر عهده دارد.
- تصمیم‌ها بر اساس اهمیت علمی، اصالت، استواری روش‌شناسی، اعتبار یافته‌ها، کیفیت نگارش و نظرات داوران اتخاذ می‌شود، همراه با رعایت قوانین و مقررات مربوطه.
۲–۲. بی‌طرفی و استقلال تحریریه
- مقالات صرفاً بر پایه کیفیت علمی و محتوایی ارزیابی می‌شوند.
- تصمیم‌های تحریریه نباید تحت تأثیر منافع مالی، حامیان، روابط شخصی یا فشارهای سیاسی قرار گیرد.
۲–۳. محرمانگی
- سردبیر، ویراستاران و کارکنان دفتر مجله موظف‌اند همه نسخه‌های ارسالی را محرمانه تلقی کنند.
- اطلاعات مربوط به مقالات تنها در حد ضرورت و با افراد مرتبط (نویسنده مسئول، داوران، داوران بالقوه و ناشر) در میان گذاشته می‌شود.
۲–۴. تعارض منافع
- سردبیر و اعضای هیئت تحریریه در صورت وجود هرگونه تعارض منافع (رقابت علمی، همکاری نزدیک، روابط شخصی یا سازمانی با نویسندگان یا حامیان مالی) نباید در فرآیند ارزیابی آن مقاله دخالت داشته باشند و مقاله به ویراستار دیگری ارجاع می‌شود.
۲–۵. رسیدگی به تخلف، شکایات و اعتراض‌ها
- سردبیر موظف است همه گزارش‌ها و ظن‌های مربوط به سوءرفتار پژوهشی یا انتشاراتی را جدی گرفته و به‌صورت منظم و هماهنگ، مطابق با راهنماهای COPE، پیگیری کند.
- در صورت طرح نگرانی درباره مقاله‌ای در حال داوری یا منتشرشده، ممکن است برای روشن شدن موضوع با نویسندگان، داوران و نهادهای ذی‌ربط مکاتبه شود.
- در صورت لزوم، مجله اقدام به انتشار اصلاحیه، ابطال مقاله (retraction) یا اعلام نگرانی (expression of concern) می‌کند و دلایل این اقدام را به‌صورت شفاف بیان خواهد نمود.
- مجله سازوکاری برای طرح شکایت و اعتراض نسبت به تصمیم‌های تحریریه فراهم می‌کند و این موارد را به‌صورت منصفانه و در زمان مناسب بررسی می‌نماید.
۳. مسئولیت‌های داوران
۳–۱. نقش در تصمیم‌گیری علمی
- داوران با ارائه ارزیابی‌های کارشناسانه، سردبیر و ویراستاران را در اتخاذ تصمیم‌های تحریریه یاری می‌کنند و با ارائه بازخوردهای سازنده، به ارتقای کیفیت علمی و نگارشی مقالات کمک می‌نمایند.
۳–۲. به‌موقع بودن
- داورانی که خود را برای داوری مقاله‌ای صاحب‌صلاحیت نمی‌دانند یا نمی‌توانند در مهلت مقرر داوری را انجام دهند، باید در اولین فرصت سردبیر را مطلع کرده و از پذیرش داوری خودداری کنند.
۳–۳. محرمانگی
- همه نسخه‌های ارسالی برای داوری، محرمانه تلقی می‌شوند و نباید بدون اجازه سردبیر در اختیار دیگران قرار گیرند یا خارج از چارچوب داوری مورد استفاده قرار گیرند.
۳–۴. بی‌طرفی و استنادپذیری
- داوری‌ها باید منصفانه، مستدل و مبتنی بر شواهد علمی باشند.
- لحن توهین‌آمیز، تحقیرآمیز یا انتقاد شخصی نسبت به نویسندگان غیرقابل قبول است.
- داوران باید نویسندگان را به منابع مرتبطی که در مقاله به آن‌ها ارجاع نشده است راهنمایی کنند و هرگونه مشابهت قابل توجه یا هم‌پوشانی میان مقاله و دیگر آثار منتشرشده یا در دست داوری را به سردبیر اطلاع دهند.
۳–۵. تعارض منافع
- داوران در صورت وجود تعارض منافع (مثلاً همکاری یا رقابت علمی نزدیک، روابط سازمانی یا مالی با نویسندگان یا نهادهای مرتبط) باید از داوری مقاله خودداری کرده و موضوع را به سردبیر اعلام نمایند.
۴. مسئولیت‌های نویسندگان
۴–۱. استانداردهای گزارش‌دهی
- نویسندگان باید گزارش دقیق، صادقانه و کامل از پژوهش خود ارائه دهند و به‌صورت بی‌طرفانه در مورد اهمیت و محدودیت‌های آن بحث کنند.
- مقاله باید حاوی جزئیات و ارجاعات کافی باشد تا در صورت لزوم امکان راستی‌آزمایی یا تکرارپذیری نتایج فراهم شود.
- ارائه آگاهانه اطلاعات نادرست یا گمراه‌کننده، رفتاری غیراخلاقی و غیرقابل قبول است.
۴–۲. اصالت اثر و سرقت علمی
- نویسندگان باید اطمینان حاصل کنند که آثارشان اصیل است و در صورت استفاده از کلمات، تصاویر، جداول، داده‌ها یا ایده‌های دیگران، به‌طور مناسب و دقیق به آن‌ها ارجاع و استناد داده‌اند.
- همه مقالات با استفاده از نرم‌افزارهای همانندی‌یاب بررسی می‌شوند. مقالاتی که حاوی سرقت علمی، خودسرقتی یا مشابهت قابل توجه بدون ارجاع صحیح باشند ممکن است در هر مرحله (از داوری تا پس از انتشار) رد، اصلاح یا ابطال شوند.
۴–۳. انتشار تکراری و هم‌زمان
- ارسال هم‌زمان یک مقاله یا نسخه‌های اساساً مشابه آن به بیش از یک مجله، غیراخلاقی است.
- انتشار یک پژوهش در بیش از یک مجله یا مرجع اصلی بدون ذکر شفاف و توجیه معتبر، به‌عنوان انتشار مکرر و غیرمجاز شناخته می‌شود.
۴–۴. نویسندگی و مشارکت علمی
- ذکر نام نویسنده باید محدود به افرادی باشد که مشارکت علمی قابل توجهی در طراحی پژوهش، گردآوری داده‌ها، تحلیل و تفسیر نتایج و/یا نگارش و بازنگری محتوای علمی مقاله داشته‌اند.
- سایر افرادی که نقش‌های محدودتری داشته‌اند (مانند پشتیبانی فنی، ویرایش زبانی، یا هماهنگی اجرایی و مالی) باید در بخش «تقدیر و تشکر» ذکر شوند، نه به‌عنوان نویسنده.
- نویسنده مسئول باید اطمینان حاصل کند که همه نویسندگان، نسخه نهایی مقاله را مطالعه کرده و با ارسال آن به مجله موافق‌اند.
۴–۵. دسترسی و نگه‌داری داده‌ها
- ممکن است از نویسندگان خواسته شود داده‌های خام یا مستندات تکمیلی مرتبط با مقاله را برای بررسی در اختیار مجله قرار دهند.
- نویسندگان باید، در صورت امکان و با رعایت ملاحظات حقوقی و اخلاقی، داده‌های پژوهش را برای دوره‌ای معقول پس از انتشار نگه‌داری کرده و در صورت درخواست منطقی پژوهشگران واجدصلاحیت، امکان دسترسی به آن‌ها را فراهم کنند.
۴–۶. تعارض منافع و حمایت مالی
- نویسندگان موظف‌اند هرگونه تعارض منافع مالی یا غیرمالی که ممکن است بر نتایج یا تفسیر مقاله تأثیر بگذارد را شفاف اعلام کنند.
- همه منابع حمایت مالی (گرنت، قرارداد پژوهشی، تجهیزات و سایر اشکال حمایت) باید در مقاله ذکر شوند.
۴–۷. خطاهای اساسی پس از انتشار
- اگر نویسنده‌ای پس از انتشار مقاله متوجه خطای مهمی در کار خود شود، موظف است سریعاً موضوع را به سردبیر اطلاع دهد و برای اصلاح، تکمیل یا ابطال مقاله با مجله همکاری کند.
۴–۸. استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی
- سامانه‌ها و ابزارهای هوش مصنوعی به‌هیچ‌وجه نباید به‌عنوان «نویسنده» مقاله معرفی شوند.
- در صورت استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی (برای مثال در ویرایش زبانی، پردازش تصویر یا تحلیل داده‌ها)، نویسندگان باید این موضوع را به‌طور شفاف در بخش روش پژوهش یا تقدیر و تشکر بیان کنند.
- مسئولیت کامل اصالت، صحت و یکپارچگی محتوای مقاله بر عهده نویسندگان انسانی است؛ حتی اگر از ابزارهای هوش مصنوعی در تهیه بخشی از متن استفاده شده باشد.
۵. مسئولیت‌های ناشر
- ناشر، همراه با سردبیر و هیئت تحریریه، مسئول نظارت بر اجرای این بیانیه اخلاقی است و باید شرایط لازم برای حفظ استقلال علمی، شفافیت و یکپارچگی فرآیند انتشار را فراهم کند.
- ناشر موظف است در موارد طرح ادعا درباره سوءرفتار پژوهشی یا انتشاراتی، امکان رسیدگی شفاف و منصفانه را فراهم کرده و در صورت نیاز از مجله برای انتشار اصلاحیه، ابطال یا اعلام نگرانی حمایت کند.
۶. اصلاحیه، ابطال و اعلام نگرانی
- در صورت کشف خطایی که بر تفسیر یافته‌ها تأثیر می‌گذارد اما اعتبار کلی پژوهش را از بین نمی‌برد، مجله با انتشار اصلاحیه (erratum یا corrigendum) موضوع را روشن می‌کند.
- در صورت اثبات تخلف جدی (مانند سرقت علمی، جعل یا تحریف داده‌ها) یا غیرقابل اعتماد بودن نتایج، ممکن است مقاله ابطال (retract) شود و اطلاعیه ابطال با ذکر دلایل، به‌طور روشن منتشر گردد.
- در مواردی که شواهد اولیه از مشکل وجود دارد اما بررسی هنوز کامل نشده است، مجله می‌تواند تا زمان روشن شدن موضوع، «اعلام نگرانی» (expression of concern) منتشر کند.
- همه اصلاحیه‌ها، ابطال‌ها و اعلام‌های نگرانی بخشی از سابقه علمی دائمی مجله محسوب می‌شوند.
۷. پژوهش‌های مرتبط با انسان و حیوان
- پژوهش‌هایی که بر روی انسان، داده‌های انسانی یا بافت انسانی انجام می‌شوند باید مطابق با استانداردهای اخلاقی پذیرفته‌شده بین‌المللی (مانند بیانیه هلسینکی) و با تصویب کمیته اخلاق یا هیئت نظارت نهادی انجام شوند.
- نویسندگان باید در مقاله تصریح کنند که رضایت آگاهانه از همه شرکت‌کنندگان (یا اولیای قانونی آنان) اخذ شده و حریم خصوصی و محرمانگی داده‌های شخصی آنان رعایت شده است.
- پژوهش‌های انجام‌شده بر روی حیوانات باید مطابق با دستورالعمل‌های ملی و نهادی مربوط به مراقبت و استفاده از حیوانات در پژوهش انجام شود و در صورت لزوم، شماره یا مشخصات تأییدیه کمیته اخلاق در مقاله ذکر گردد.
- مجله در صورت نیاز می‌تواند مدارک مربوط به تأییدیه اخلاقی و رضایت آگاهانه را از نویسندگان درخواست کند.
۸. داده‌های پژوهش و به‌اشتراک‌گذاری داده‌ها
- مجله نویسندگان را تشویق می‌کند، در صورت امکان و بدون مغایرت با ملاحظات قانونی، اخلاقی و حریم خصوصی، داده‌ها و مواد پژوهشی پشتیبان یافته‌های مقاله را به اشتراک بگذارند.
- نویسندگان باید در قالب یک «بیانیه دسترسی به داده‌ها» در مقاله توضیح دهند که:
- داده‌ها در کجا و با چه شناسه‌ای (مثلاً DOI یا آدرس مخزن) قابل دسترسی هستند؛ یا
- داده‌ها بنا به درخواست منطقی، از نویسنده مسئول قابل دریافت است؛ یا
- به چه دلایلی امکان دسترسی عمومی به داده‌ها وجود ندارد (مانند محرمانگی شرکت‌کنندگان یا محدودیت‌های قراردادی).
- مسئولیت صحت، کامل بودن و مستندسازی مناسب داده‌های منتشرشده بر عهده نویسندگان است.
۹. دسترسی آزاد، حقوق نشر و بایگانی
- پژوهشنامه نظم‌های منطقه‌ای آسیا یک نشریه دسترسی آزاد (Open Access) است و همه مقالات بلافاصله پس از انتشار، به‌صورت رایگان در وب‌سایت مجله در دسترس عموم قرار می‌گیرند.
- حقوق مادی و معنوی متن مقاله برای نویسندگان محفوظ است؛ با این حال، نویسندگان با ارسال مقاله، مجله را برای انتشار، توزیع و نگه‌داری الکترونیکی اثر، صاحب مجوز غیرانحصاری می‌کنند.
- مقالات تحت مجوز Creative Commons Attribution–NonCommercial 4.0 International (CC BY-NC 4.0) منتشر می‌شوند؛ بر اساس این مجوز، استفاده، بازنشر و بازتوزیع اثر در هر قالبی با ذکر دقیق نام نویسندگان و مجله و مشروط به غیرتجاری بودن استفاده مجاز است.
- مجله برای حفظ بلندمدت محتوای خود، نسخه‌های الکترونیکی مقالات را در مخازن و پایگاه‌های معتبر ملی و نهادی بایگانی می‌کند.
۱۰. شکایات و اعتراض‌ها
- نویسندگان، داوران و خوانندگان می‌توانند نگرانی‌ها، شکایات یا اعتراض‌های خود را در خصوص نقض احتمالی این بیانیه اخلاقی یا فرآیند داوری و انتشار، از طریق تماس با سردبیر یا دفتر مجله مطرح کنند.
- شکایات و اعتراض‌ها در کوتاه‌ترین زمان ممکن و بر اساس اصول انصاف، بی‌طرفی و راهنماهای COPE مورد بررسی قرار خواهد گرفت.
- نویسندگانی که به تصمیم تحریریه معترض‌اند، باید درخواست خود را به‌صورت مکتوب و مستند (با اشاره مشخص به نکات طرح‌شده توسط داوران و ویراستار) ارسال کنند. تصمیم نهایی سردبیر در این خصوص برای مجله لازم‌الاتباع است.
با ارسال مقاله به پژوهشنامه نظم‌های منطقه‌ای آسیا، نویسندگان تأیید می‌کنند که این بیانیه اصول اخلاقی نشر و جلوگیری از سوءرفتار علمی را مطالعه کرده، آن را درک نموده و متعهد به رعایت آن هستند.