نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

• سید محمد علی مدرسی یزدی ¹
• ولی اله وحدانی‌نیا ²
• سید مهدی موسوی شهیدی ³
• محمدتقی پرتوی ⁴

¹ دانشجوی کارشناسی ارشد مطالعات منطقه جنوب شرقی آسیا. دانشگاه تهران

² استادیار سیاستگذاری عمومی. دانشگاه فرماندهی و ستاد ارتش. تهران. ایران

³ استادیار تحقیق در عملیات، دانشگاه فرماندهی و ستاد ارتش جمهوری اسلامی ایران

⁴ استادیار گروه ژئوپلیتیک دانشگاه فرماندهی و ستاد اجا تهران. ایران

چکیده

مقدمه

با پایان دوره مائو و آغاز اصلاحات دنگ شیائوپینگ، چین به‌تدریج حضور اقتصادی خود را در غرب آسیا گسترش داد. دنگ با راهبرد «پنهان کردن قدرت و منتظر زمان بودن» تلاش کرد بدون ورود به تنش‌های سیاسی، پایه‌ای برای نفوذ بلندمدت چین ایجاد کند. این روند در دوره‌های جیانگ زمین و هو جین‌تائو نیز ادامه یافت و نهایتاً در دوره شی جین‌پینگ به شکل‌گیری راهبرد «تعادل استراتژیک» انجامید.
در این چارچوب، چین در مثلث تهران–پکن–تل‌آویو با پیچیدگی مواجه است؛ از یک سو روابط راهبردی با ایران در حوزه انرژی و برخی همکاری‌های نظامی پابرجاست و از سوی دیگر همکاری‌های فناورانه و اقتصادی با اسرائیل ادامه دارد. اما عملیات طوفان الاقصی و سپس جنگ ۱۲ روزه ایران و اسرائیل در ژوئن ۲۰۲۵ این موازنه را تحت فشار قرار داد و در اسرائیل این پرسش را ایجاد کرد که آیا چین هنوز به الگوی تعادل استراتژیک پایبند است یا در حال بازتعریف ایران به‌عنوان شریک راهبردی در رقابت با آمریکا است. براین اساس این پرسش بنیادین مطرح می‌شود که آیا چین در پی تحولات اخیر، راهبرد سنتی خود مبتنی بر توازن استراتژیک را دستخوش تغییر کرده است یا همچنان در چارچوب گذشته باقی مانده و صرفاً به بازتنظیم تاکتیکی رفتار خود مبادرت ورزیده است.
فرضیه نویسندگان این است که در مثلث روابط چین، اسرائیل و ایران، الگوی راهبردی پیشین پکن یعنی «همکاری-تعارض»، پس از جنگ اکتبر به سمت الگوی «تعارض-تعارض نسبی» تغییر یافته است. این چرخش، علی‌رغم برخی هزینه‌ها، فرصت‌های مطلوبی برای افزایش هم‌افزایی چین با ایران و جهان عرب (به‌عنوان منابع اصلی انرژی) فراهم کرده است.

روش
این پژوهش با استفاده از نظریه بازی‌ها، مدل «معمای زندانی» و نرم‌افزار گمبیت (Gambit)، سازوکارهای تعارض و همکاری بازیگران را در شرایط عدم قطعیت تحلیل می‌کند. با امتیازدهی به داده‌ها و محاسبه تعادل‌های نش (خالص و مختلط)، سناریوهای استراتژیک شبیه‌سازی شده‌اند تا پیامد تصمیمات و الگوهای رفتاری حاکم با دقت بیشتری تبیین شوند.

یافته‌ها
روابط چین و اسرائیل در طول تاریخ همواره بر چند محور اساسی استوار بوده است که درک آن‌ها برای شناخت پویایی‌های فعلی این دو بازیگر ضروری است. محور نخست، به روابط و پیوندهای تاریخی اقوام یهودی با جامعه چینی بازمی‌گردد؛ محور دوم، همکاری‌های دوجانبه در زمینه فناوری‌های نوین و مدرن‌سازی است. ادراک چین از آسیب‌پذیری تاریخی و تلاش برای تحقق استراتژی بقا و توسعه تحت عنوان «ساخت چین ۲۰۲۵»، پکن را به سمت بهره‌گیری از ظرفیت‌های اسرائیل در حوزه‌های تحقیق و توسعه و فناوری‌های پیشرفته سوق داد. این نیاز حیاتی، بستر شکل‌گیری محور سوم، یعنی توسعه سرمایه‌گذاری‌های دوجانبه را فراهم کرد. ورود شرکت‌های بزرگ چینی به پروژه‌های کلان زیرساختی، در کنار سرمایه‌گذاری در بخش‌های کشاورزی و استارتاپی، نمودی از این پیوند است. در امتداد این هم‌گرایی اقتصادی، محور چهارم با افزایش چشمگیر همکاری‌های علمی-دانشگاهی شکل گرفت که تأسیس پردیس‌های دانشگاهی مشترک در چین و ایجاد صندوق‌های تحقیقاتی دوجانبه از دستاوردهای مهم آن به شمار می‌رود.

با این حال، راهبرد کلان پکن در خاورمیانه شامل ابعاد دیگری نیز هست که دیپلماسی این کشور را در قالب یک سیاست «همکاری-تعارض» بازتولید می‌کند. محور پنجم این روابط، در سایه همکاری‌های استراتژیک چین با ایران تعریف می‌شود. در نهایت، محور ششم به ایده حمایت از فلسطین در ذیل کلان‌روایت «جنوب جهانی» اختصاص دارد. داده‌های افکارسنجی در جهان عرب نشان می‌دهد که این رویکرد به ارتقای جایگاه چین کمک کرده و مسیر را برای تعمیق روابط مالی و انرژی با کشورهای عربی هموار ساخته است تا چین ضمن حفظ پیوندهای فناورانه با اسرائیل، نفوذ ژئوپلیتیک خود را در برابر غرب گسترش دهد.

نتیجه گیری
پس از وقایع هفتم اکتبر، ادراک اسرائیل نسبت به بی‌طرفی پکن مخدوش شد و با وجود تلاش‌های دیپلماتیک چین برای حفظ مناسبات اقتصادی، روابط دو طرف رو به سردی گرایید. تحلیل‌ها بر مبنای نظریه بازی‌ها نشان می‌دهد که اگرچه سناریوی «همکاری-همکاری» برای هر دو طرف مطلوب‌ترین حالت است، اما وابستگی ساختاری اسرائیل به آمریکا و تغییر توازن قوای منطقه‌ای، چین را وادار به تغییر استراتژی پیشین خود کرده است؛ در نتیجه، پکن با ترجیح منافع ژئواکونومیک و راهبردی، به سمت تقویت و تثبیت روابط خود با ایران حرکت کرده است که این امر روابط چین و اسرائیل را به سوی وضعیت «تعارض-تعارض» سوق می‌دهد.

کلیدواژه‌ها

• اسرائیل
• همکاری و تعارض
• نظریه بازی‌ها
• گمبیت
• چین

موضوعات

• سیاست بین الملل در آسیا

عنوان مقاله [English]

Examining China’s Strategic Relationship Pattern in the Middle East: The Cases of Iran and Israel

نویسندگان [English]

• Seyed Mohammadali Modaresi Yazdi ¹
• Valiullah Vahdani Nia ²
• Seyyed Mehdi Mousavi Shahidi ³
• Mohammad Taqi Partovi ⁴

¹ Master's student in Southeast Asian studies, University of Tehran

² Assistant Professor of Public Policy. Army Command and Staff University. Tehran. Iran

³ Assistant Professor of Operations Research, Command and Staff University of the Islamic Republic of Iran Army

⁴ Assistant Professor, Department of Geopolitics, Tehran Command and Staff University. Iran

چکیده [English]

Introduction
With the end of the Mao era and the beginning of Deng Xiaoping’s reforms, China gradually expanded its economic presence in West Asia. By adopting the strategy of “hiding capabilities and biding time,” Deng sought to lay the foundations for China’s long‑term influence without becoming involved in political tensions. This trend continued under Jiang Zemin and Hu Jintao and ultimately led, in the Xi Jinping era, to the emergence of a “strategic balancing” approach.

Within this framework, China faces a complex situation in the Tehran–Beijing–Tel Aviv triangle: on the one hand, its strategic relations with Iran in the energy sector and certain forms of military cooperation have persisted; on the other hand, technological and economic cooperation with Israel has also continued. However, Operation Al‑Aqsa Storm and the subsequent 12‑day war between Iran and Israel in June 2025 put this balance under pressure and raised a question in Israel as to whether China still adheres to the model of strategic balance or is redefining Iran as a strategic partner in its competition with the United States. Accordingly, the fundamental question is whether, following these recent developments, China has altered its traditional strategy of strategic balancing, or whether it remains within its previous framework and has merely adjusted its behaviour at the tactical level.

The authors hypothesize that, in the triangular relations between China, Israel, and Iran, Beijing’s previous strategic pattern of “cooperation–conflict” has shifted, after the October war, towards a pattern of “conflict–relative conflict.” Despite certain costs, this shift has created favourable opportunities for China to increase its synergy with Iran and the Arab world as its main energy suppliers.

Method
This study employs game theory, the “prisoner’s dilemma” model, and Gambit software to analyse the mechanisms of conflict and cooperation among actors under conditions of uncertainty. By scoring the data and calculating Nash equilibria (pure and mixed), strategic scenarios are simulated so that the consequences of decisions and prevailing behavioural patterns can be explained with greater precision.

Findings
Historically, relations between China and Israel have rested on several key pillars that are essential for understanding the current dynamics between these two actors. The first pillar concerns the historical ties between Jewish communities and Chinese society. The second relates to bilateral cooperation in new technologies and modernization. China’s perception of its historical vulnerability, together with its efforts to pursue a survival‑and‑development strategy under the “Made in China 2025” initiative, pushed Beijing to capitalize on Israel’s capacities in research and development and advanced technologies. This vital need laid the basis for the third pillar, namely the expansion of bilateral investment. The entry of major Chinese companies into large‑scale infrastructure projects, alongside investment in agricultural sectors and start‑ups, reflects this growing linkage. Building on this economic convergence, a fourth pillar emerged with a sharp increase in academic and scientific cooperation, exemplified by the establishment of joint university campuses in China and the creation of bilateral research funds.
However, China’s broader strategy in the Middle East also contains other dimensions that reproduce its diplomacy as a “cooperation–conflict” policy. The fifth pillar is defined in the shadow of China’s strategic cooperation with Iran. Finally, the sixth pillar pertains to China’s support for Palestine within the broader narrative of the “Global South.” Public opinion data in the Arab world indicate that this approach has enhanced China’s status and paved the way for deeper financial and energy relations with Arab states. In this way, China seeks to preserve its technological ties with Israel while simultaneously expanding its geopolitical influence in competition with the West.

Conclusion
After the events of 7 October, Israel’s perception of China’s neutrality was undermined, and despite Beijing’s diplomatic efforts to maintain economic relations, bilateral ties cooled. Game‑theoretical analysis shows that although the “cooperation–cooperation” scenario is the most desirable outcome for both sides, Israel’s structural dependence on the United States and the changing balance of power in the region have compelled China to revise its previous strategy. Consequently, Beijing, by prioritizing its geoeconomic and strategic interests, has moved towards strengthening and consolidating its relations with Iran, a development that is pushing China–Israel relations towards a “conflict–conflict” situation.

کلیدواژه‌ها [English]

• Israel
• Cooperation and Conflict
• Game Theory
• Gambit
• China